Leuke weetjes over leer
De oudste leren schoen die ooit is gevonden, ligt in een grot in Armenië en is ongeveer 5500 jaar oud — gemaakt uit één stuk leer met een voering van gras. Leer zelf is nog ouder: archeologen vonden leren voorwerpen bij de ijsmummie Ötzi, die rond 3300 voor Christus leefde, en er zijn aanwijzingen dat mensen al zo'n 6000 jaar geleden dierenhuiden bewerkten tot een duurzaam materiaal. Leer ontstaat door huiden te looien, een proces waarbij eiwitten in de huid onoplosbaar worden gemaakt zodat het niet meer kan rotten. Het komt van uiteenlopende dieren, van runderen tot geiten en soms krokodillen, en is vaak een bijproduct van de vleesindustrie. Hieronder de opvallendste weetjes, van Ötzi's schoenen tot de Brabantse leerlooidorpen.
De oudste leren schoen ter wereld
Archeologen groeven in juli 2010 in een Armeense grot een leren schoen op met een geschatte leeftijd van 5500 jaar, uit de periode tussen het neolithicum en de bronstijd. De schoen is gemaakt van één stuk leer met een voering van gras. Ter vergelijking: de oudste afbeelding van schoeisel is te vinden in de grot van Altamira in Spanje en is zo'n 15.000 jaar oud, maar dat is een tekening, geen echte schoen. De oudste daadwerkelijk gevonden schoenen zijn 8300 jaar oude sandalen uit de Arnold Research Cave in Missouri, VS — die zijn echter van plantaardig materiaal, niet van leer.
Ötzi droeg al leren kleding
Bij de uitrusting van de gletsjermummie Ötzi, die rond 3300 voor Christus leefde, zaten diverse leren onderdelen. Van sommige stukken kon zelfs worden vastgesteld van welke diersoort het leer afkomstig was. Zijn schoenen, ongeveer 5300 jaar oud, waren verrassend complex: de buitenkant was gemaakt van hertenleer met het haar naar buiten gericht om vocht buiten te houden, en de zool bestond uit berenvel voor extra isolatie.
Waar komt leer vandaan?
Leer is gelooide dierenhuid. Het komt meestal van runderen, maar ook geiten, schapen, varkens en luxueuzere soorten zoals hert, lam of kalf worden gebruikt. Ook krokodillen- en slangenleer bestaan, al gelden daarvoor strikte regels: voor beschermde diersoorten zoals bepaalde slangen en alle krokodilachtigen bepaalt het CITES-verdrag wat wel en niet mag rond bezit, handel en in- en uitvoer. Leer is vaak een bijproduct van de vleesindustrie: de huid krijgt zo een tweede bestemming in plaats van dat die wordt weggegooid.
Van rauwe huid tot leer: het looiproces
Looien is het proces waarbij een rauwe, bederfelijke huid wordt omgezet in een sterk en houdbaar materiaal. Traditioneel werden huiden eerst geweekt in kalkrijk water, waarna de haren eraf werden geschraapt en vleesresten aan de binnenkant werden weggesneden. Daarna gingen de huiden in eikenhouten kuipen gevuld met run, een mengsel van gemalen eikenschors en water. Tegenwoordig wordt bij de meeste productie chroomlooiing gebruikt in plaats van deze plantaardige methode, omdat het sneller gaat en de huiden hierdoor houdbaar worden door de inwerking van conserveringsmiddelen.
Nederland had eigen leerlooidorpen
De leerlooierij was in Nederland historisch geconcentreerd in het midden van Noord-Brabant, in plaatsen als Waalwijk, Dongen, Rijen en Oisterwijk. Het begon als nevenactiviteit op boerderijen, met een paar looikuipen in de grond en een droogzolder erboven. Toen de vraag naar leer in de tweede helft van de negentiende eeuw steeg, ontstonden zelfstandige leerlooierijen, vaak gerund door jongere boerenzoons die geen toekomst hadden binnen het ouderlijk bedrijf. Vanuit deze looierijen groeide in de Langstraat een volwaardige schoenenindustrie, waarvan de geschiedenis nu te zien is in het Schoenenkwartier in Waalwijk.
Eén huid, meerdere soorten leer
Een runderhuid is gemiddeld 4 tot 6 millimeter dik. Om tot de gewenste dikte te komen, wordt de huid gesplitst in doorgaans drie lagen. De bovenlaag levert het beste leer, de onderlaag wordt gebruikt voor schoenzolen, en de tussenlaag — het zogeheten splitleer — is van lagere kwaliteit. Kleine littekens, insectensteken en verschillen in porieverdeling zorgen ervoor dat geen twee stukken leer er precies hetzelfde uitzien.
Kunstleer en plantaardige alternatieven
Kunstleer, ook wel PU-leer of vegan leer genoemd, is gemaakt van plastic met een laagje dat leer nabootst. Het is goedkoper en dierproductvrij, maar meestal minder ademend en minder duurzaam dan echt leer. De laatste jaren komen er ook plantaardige alternatieven op, zoals paddenstoelleer en ananasleer, die het uiterlijk van leer benaderen met een kleinere milieu-impact.
Lees meer over de verschillen in leer kwaliteit in Leren riemen en het verschil in kwaliteit
Riemen: een van de oudste toepassingen van leer
Riemen horen bij de oudste gebruiksvoorwerpen die van leer zijn gemaakt. Al in de bronstijd, zo'n 2100 tot 750 jaar voor Christus, gebruikten mensen een reep leer om kleding om het middel vast te zetten, destijds nog gesloten met een knoopje in plaats van een gesp. Runderleer is tegenwoordig de meest gebruikte leersoort voor riemen, vanwege de sterkte en slijtvastheid, al bestaan er ook riemen van koeienhuid of koeienvacht. Goedkopere varianten worden van kunststof, katoen of touw gemaakt in plaats van leer.
Het Nederlands kent zelfs een uitdrukking die leer en riemen letterlijk verbindt: "uit andermans leer is het goed riemen snijden," gezegd van iemand die gul is met andermans eigendom.